Khung pháp luật đầu tư của Việt Nam năm 2026: điều cần hiểu trước khi gia nhập thị trường

Hai đạo luật vận hành song song

Luật Đầu tư 2020 (số 61/2020/QH14) và Luật Doanh nghiệp 2020 (số 59/2020/QH14) cùng có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2021, và cùng với Nghị định 31/2021/ND-CP tạo thành xương sống cho việc thành lập và vận hành doanh nghiệp tại Việt Nam. Cách hiểu hữu ích nhất là xem chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. Luật Đầu tư trả lời "khoản đầu tư này có được phép không, và với điều kiện gì?" Luật Doanh nghiệp trả lời "khi đã được phép, công ty mang hình thức pháp lý nào và được quản trị ra sao?" Nhà đầu tư nước ngoài hầu như luôn phải làm việc với cả hai, và thường theo đúng thứ tự đó.

Trên thực tế, điều này tạo ra trình tự hai giấy chứng nhận. Một dự án có vốn nước ngoài thường xin Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC) trước, từ cơ quan đăng ký đầu tư cấp tỉnh, là văn bản ghi nhận chính dự án đầu tư. Sau đó, doanh nghiệp xin Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (ERC), văn bản khai sinh pháp nhân. Từ đầu đến cuối, quá trình thường kéo dài khoảng một tháng rưỡi đến ba tháng, tùy ngành nghề và mức độ đầy đủ của hồ sơ.

Danh mục hạn chế tiếp cận, và vì sao cần xem trước tiên

Nhìn chung, việc nên kiểm tra trước hết là danh mục ngành, nghề hạn chế tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài được nêu trong Nghị định 31/2021. Cách tiếp cận của Việt Nam, hình thành từ các cam kết WTO, là thị trường được coi là mở, trừ khi ngành nghề nằm trong danh mục đó. Danh mục có hai phần.

• Ngành, nghề chưa được tiếp cận thị trường, một danh sách ngắn mà vốn nước ngoài không được tham gia.
• Ngành, nghề tiếp cận thị trường có điều kiện, một danh sách dài hơn mà nhà đầu tư nước ngoài được tham gia nhưng phải đáp ứng điều kiện.

Các điều kiện này khác nhau theo ngành và có thể bao gồm giới hạn tỷ lệ sở hữu nước ngoài, yêu cầu hoạt động thông qua liên doanh với đối tác Việt Nam, hoặc một giấy phép bổ sung ngoài IRC và ERC. Phần lớn ngành nghề không nằm trong danh mục và về nguyên tắc được đối xử như đầu tư trong nước, và nhiều lĩnh vực kinh doanh thông thường trong sản xuất, thương mại và dịch vụ cho phép sở hữu nước ngoài đến 100%. Đối chiếu ngành nghề cụ thể của bạn với danh mục ngay từ đầu có thể tiết kiệm nhiều tháng, vì nó định hình việc bạn có thể tự mình tiến hành, cần tìm đối tác, hay nên cân nhắc lại toàn bộ cấu trúc.

Chọn hình thức và góp vốn

Luật Doanh nghiệp cung cấp ba loại hình chính: công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên, công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, và công ty cổ phần. Công ty TNHH nhìn chung đơn giản hơn về quản trị và phù hợp với nhiều dự án vừa và nhỏ; công ty cổ phần cho phép phát hành cổ phần, có nhiều cổ đông và thường huy động vốn về sau dễ dàng hơn, là lựa chọn phổ biến cho các dự án lớn. Quyền quyết định, tức những vấn đề thuộc thẩm quyền của Hội đồng thành viên hay Đại hội đồng cổ đông, và những vấn đề cần tỷ lệ biểu quyết cao hơn, phần lớn được quy định trong điều lệ công ty, một văn bản đáng được soạn thảo cẩn thận thay vì lấy theo mẫu.

Việc góp vốn có quy định riêng. Theo quy định chung, vốn điều lệ phải được góp đủ trong vòng 90 ngày kể từ ngày cấp ERC. Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài thường luân chuyển qua tài khoản vốn đầu tư trực tiếp (DICA) mở tại một ngân hàng được phép ở Việt Nam; đầu tư gián tiếp theo hình thức danh mục sử dụng tài khoản vốn đầu tư gián tiếp (IICA). Sau khi hoàn thành nghĩa vụ thuế, lợi nhuận và vốn hợp pháp nhìn chung có thể được chuyển ra nước ngoài qua tài khoản phù hợp.

Hai điều nên quyết định sớm

Hai vấn đề thường ít tốn kém hơn nếu được thỏa thuận trong hợp đồng thay vì để đến khi tranh chấp.

• Giải quyết tranh chấp. Các bên nhìn chung có thể chọn tòa án Việt Nam hoặc trọng tài thương mại. Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) là tổ chức chủ yếu, nhưng điều khoản trọng tài chỉ có hiệu lực nếu được đưa vào hợp đồng từ trước.
• Cơ quan quản lý địa phương và cải cách. Đầu mối cấp phép cấp tỉnh đang được hợp nhất; Sở Tài chính đã tiếp nhận chức năng của Sở Kế hoạch và Đầu tư trước đây, và tại đơn vị hành chính Đà Nẵng–Quảng Nam sau sáp nhập, cơ quan duy nhất này hiện phụ trách việc cấp phép, bên cạnh các ưu đãi đầu tư gắn với Khu thương mại tự do và các dự án công nghệ cao.

Không điều nào trong số này quá khó, nhưng thứ tự rất quan trọng: xác nhận ngành nghề có mở và với điều kiện gì, rồi chọn loại hình và điều lệ, sau đó lên kế hoạch cho vốn và các tài khoản. Nhà đầu tư đi qua khung pháp lý theo trình tự đó hiếm khi gặp bất ngờ.

Bài viết là thông tin chung, cập nhật đến năm 2026, không thay thế cho tư vấn pháp lý của người hành nghề được cấp phép; pháp luật và các văn bản hướng dẫn có thể thay đổi.